Ο τελευταίος ερασιτέχνης (5)

Επιστροφή στο Βερολίνο: στην οικογένειά μου, στο σπίτι, στο γραφείο μου- που δεν είναι καν ένα δικό μου δωμάτιο, αγαπητή Βιρτζίνια, αλλά μια γωνιά στο σαλόνι. Γι’ αυτό πρέπει να το ταχτοποιώ πότε πότε και να κάνω κάτι με τις στοίβες των βιβλίων στα πόδια του τραπεζιού. Πέφτω πάνω στο βιβλίο του Περικλή Μονιούδη “Στους κόλπους των πόλεων” και το ανοίγω τυχαία σε μια σελίδα, όπως κάνω πάντοτε με τα βιβλία αποφθεγμάτων, ελπίζοντας ότι η εγγραφή που θα διαβάσω περιέχει κωδικοποιημένες λύσεις για τη ζωή μου. Ο Μονιούδης βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη και γράφει: “Βγαίνω από το βιβλιοπωλείο, πηγαίνω στη συνοικία με τα εμπορικά. Η κοπέλα με το μελαψό δέρμα που ζητιανεύει με τραβάει απ’ το πέτο του σακακιού και απ’ τη σακούλα: Αφού ξοδεύεις τα λεφτά σου για βιβλία, δώσε μου λίγα ψιλά!”

Αυτή η άχρηστη σπατάλη στα μάτια της τσιγγάνας, τα βιβλία, πολύ φοβάμαι πώς είναι άχρηστη σπατάλη στα μάτια μιας ολόκληρης κοινωνίας. Ειδικά τώρα με την κρίση, το βιβλίο έχει κάθε λόγο να παραγκωνιστεί. Όπως επίσης κι ο συγγραφέας του.

Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι εκδότες ζητούν από τους συγγραφείς να συμμετέχουν σε ανθολογίες διηγημάτων ή αφιερώματα λογοτεχνικών περιοδικών με τη μικρή υποσημείωση ότι δεν θα πληρωθούν. Σε ακραίες περιπτώσεις ζητούν και πλήρη παραχώρηση πνευματικών δικαιωμάτων. Ζητούν δηλαδή από τους συγγραφείς να γράφουν δωρεάν και μερικές φορές λένε αποστομωτικά “μα είναι ένα είδος διαφήμισης”. Άλλο επιχείρημα, που συνοδεύεται από ανασήκωμα των φρυδιών, είναι το “δεν υπάρχουν λεφτά δυστυχώς”.

Αυτή είναι η ιδιόλεκτος της οικονομικής κρίσης. Δεν μιλιέται σε όλους τους τομείς της παραγωγής ενός βιβλίου ασφαλώς, επειδή οι υπόλοιποι εργαζόμενοι πιστεύουν στις εργατοώρες: διορθωτές, βιβλιοδέτες, τυπογράφοι – όλη η αλυσίδα παραγωγής ενός βιβλίου ή ενός περιοδικού πληρώνεται για να δουλέψει. Μόνο ο σαλός, ονειροπαρμένος συγγραφέας εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως κινούμενο στερεότυπο. Είναι ο τελευταίος ερασιτέχνης σ’ αυτόν τον κόσμο της αγοράς και της ζήτησης. Δεν έχει στομάχι να γεμίσει, ούτε καν σώμα. Είναι η διατράνωση της πνευματικότητας, της αβρότητας και της αλληλεγγύης.

Μπορεί το θέμα να ακούγεται συνδικαλιστικό για το ευρύτερο βιβλιοφιλικό κοινό, αλλά δεν είναι. Εκτός από τους συγγραφείς, δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή άλλη ομάδα δημιουργών στην Ελλάδα (εικαστικοί, μουσικοί, ηθοποιοί) που να δουλεύουν δωρεάν με τόσο συστηματικό τρόπο. Η νέα αυτή, όλο και πιο διαδεδομένη συνήθεια, ανάγεται στην περιθωριοποίηση της συγγραφικής εργασίας, στην αντίληψη ότι ο συγγραφέας είναι λίγο-πολύ κάποιος ψωνισμένος που αραδιάζει τα εσώψυχά του. Πληρώνεται ο γιατρός από τον πάμφτωχο ασθενή; (Πληρώνεται). Πληρώνεται ο συγγραφέας από τους εκδότες ανθολογιών και περιοδικών; (Όχι).

Στην Ελλάδα οι συγγραφείς εμφανίζονται δωρεάν στα σχολεία και τα βιβλιοπωλεία επειδή ο χρόνος τους δεν είναι χρόνος. Σύμφωνα με την αντίληψη του βιβλίου ως προϊόντος, ο χρόνος ενός συγγραφέα καλό θα ήταν να αναλώνεται στη “διαφήμιση” του τελευταίου βιβλίου (έτσι ονομάζεται σήμερα στη χώρα μας η συζήτηση γύρω από ένα βιβλίο) και ο συγγραφέας είναι ο πρώτος που θα έπρεπε να θέλει να μιλάει με τις ώρες για ό,τι έγραψε. Επίσης: στις συναυλίες πληρώνουμε για ν’ ακούσουμε μουσική, στις παρουσιάσεις βιβλίων δεν πληρώνουμε. Η ανάγνωση δεν είναι διασκεδαστική, δεν είναι έξοδος. Πηγαίνουμε επειδή ο συγγραφέας ήταν συμμαθητής μας ή o αδερφός μας πάντρεψε την ξαδέρφη του συγγραφέα ή επειδή θέλουμε στο τέλος να στριμώξουμε τον συγγραφέα και να του δώσουμε μερικά αδημοσίευτα κείμενά μας.

Στην υπόλοιπη Ευρώπη οι συγγραφείς αντιμετωπίζονται ως επαγγελματίες. Στην Αγγλία, τη Γαλλία, την Αυστρία, τη Σουηδία, την Πορτογαλία, και κυρίως στη Γερμανία που ζω τα τελευταία χρόνια, οι αναγνώσεις μου –οι αναγνώσεις όλων των συγγραφέων- είναι μια βιοποριστική ασχολία, ένας αξιοπρεπής τρόπος να ζει κανείς ενόσω γράφει τα βιβλία του χωρίς απαραίτητα να δουλεύει ως σερβιτόρος. Στην Ελλάδα ο συγγραφέας πληρώνει το ταξί του για να πάει στην εκδήλωση, το ταξί του για να γυρίσει, και τελικά γυρίζει στο σπίτι του άφραγκος, σαν να βγήκε για να διασκεδάσει.

Και τώρα που ανέφερα το ταξί: πριν από χρόνια δούλευα στο κρατικό ραδιόφωνο. Μου είχε κάνει εντύπωση ότι ο Βασίλης Αλεξάκης, όταν τον καλέσαμε στο στούντιο, διεμήνυσε ότι θα έρθει μόνο αν πληρώσουμε το ταξί του. Τότε το αίτημά του μου είχε φανεί παράξενο, αλλά στην πορεία κατάλαβα: ήταν μια συμβολική κίνηση αξιοπρέπειας. Μια προσπάθεια να εξηγήσει στους ραδιοφωνικούς παραγωγούς το ευνόητο – ότι ο συγγραφέας δεν ζει με αέρα κοπανιστό.

Αυτές οι συμπεριφορές ακολουθούν τον Έλληνα συγγραφέα και εκτός Ελλάδας, επειδή μια κοινωνία που αδιαφορεί για την επαγγελματική αξιοπρέπεια των συγγραφέων δεν πρόκειται να εξάγει τους συγγραφείς της παρά μόνο με ρητορικούς τρόπους και όταν υπάρχουν δημοσιογράφοι εκεί κοντά για να γράψουν κάτι για την ωραία πρωτοβουλία κ.ο.κ. Η Ευρώπη και η Αμερική δεν ενδιαφέρονται για ελληνικά λογοτεχνικά κείμενα, επειδή απλούστατα κανείς δεν πληρώνει τις μεταφράσεις των ελληνικών έργων. Τα ευρωπαϊκά προγράμματα που δίνουν τη δυνατότητα μετάφρασης σε έργα που προέρχονται από μικρότερες γλώσσες κατασπαταλήθηκαν άδοξα στην Ελλάδα και συνέτειναν με τα χρόνια στην κακή μας φήμη. Σήμερα οι Γερμανοί εκδότες όταν ακούνε ελληνικό βιβλίο τρέχουν μακριά, επειδή το υπουργείο ακόμα τους χρωστάει χρήματα για τις μεταφράσεις ελληνικών έργων στη γερμανική γλώσσα. Η ελληνική αφερεγγυότητα σε θέματα πολιτισμού μόνο να πολλαπλασιαστεί μπορεί με πρόσχημα την οικονομική κρίση.

Μικρό παράδειγμα: ο εκδοτικός μου οίκος στην Αμερική (Dalkey Archive) εξέδωσε μόλις μια “Ανθολογία Ευρωπαϊκού Διηγήματος” σε επιμέλεια του Αλεξάντερ Χέμον (του Βόσνιου που υιοθετήθηκε από τις ΗΠΑ) και με πρόλογο της Τζέιντι Σμιθ. Όλες οι χώρες εκπροσωπούνται, από την Αλβανία έως τν Φινλανδία- εκτός από την Ελλάδα. Όταν η μεταφράστριά μου ρώτησε το γιατί, πήρε την απάντηση ότι η ελληνική πλευρά δεν ενδιαφέρεται ποτέ να συμμετέχει (οικονομικά) σε τέτοιες πρωτοβουλίες. Το αναφέρω επειδή έχω κουραστεί να ακούω ότι η πεζογραφία μας δεν είναι εφάμιλλη της πεζογραφίας που γράφεται στην υπόλοιπη Ευρώπη αυτή τη στιγμή. Είναι και παραείναι. Απλώς δεν υπάρχει το παραμικρό πλαίσιο δράσης και ενίσχυσης, και πολύ φοβάμαι ότι δεν θα υπάρξει ποτέ.

Λυπάμαι που τελειώνω την αρθρογραφία μου με αυτή τη μελαγχολική κορώνα, αλλά πάντα πίστευα πώς είναι καλύτερα να ξέρουμε από το να εικάζουμε…

ΥΓ.: Επειδή το μέσο με καλεί, αναρτώ ένα μικρό αποχαιρετιστήριο δώρο. Μερικούς ιστότοπους γύρω από το βιβλίο και τους συγγραφείς που έχουν κάνει τη ζωή μου καλύτερη τα τελευταία χρόνια.

Περιοδικά λογοτεχνίας στο Διαδίκτυο:
wordswithoutborders.org
http://www.transcript-review.org

Κριτική λογοτεχνίας στο Διαδίκτυο:
http://www.quarterlyconversation.com
http://www.salonicaworldlit.com
http://www.bookpress.gr
http://www.booksreview.gr

Λεξικό:
http://www.greek-language.gr

Πολιτιστική αρθρογραφία απ’όλο τον κόσμο:
http://www.aldaily.com

Ηχητικά ντοκουμέντα:
http://www.bbc.co.uk/radio4/features/front-row/american-authors

Μερικές υποτροφίες για συγγραφείς:
http://www.chateau-lanapoule.com/residencies/index.html
http://www.artomi.org/ledig.htm
http://www.djerassi.org
http://www.bluemountaincenter.org
http://www.akademie-solitude.de
http://www.berliner-kuenstlerprogramm.de/en/index_en.php

Advertisements

One thought on “Ο τελευταίος ερασιτέχνης (5)

  1. Συμφωνώ, αγαπητή μου, με όσα γράφετε για τους συγγραφείς και την αδικία που υφίστανται, λάβετε όμως υπόψη σας ότι αυτό δε συμβαίνει αποκλειστικά με αυτούς. Πρόχειρο παράδειγμα οι ηθοποιοί…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: